Vật lý trị liệu hậu phẫu tái tạo dây chằng chéo trước (ACL)

Bài viết tổng hợp những khuyến nghị nổi bật trong Hướng dẫn lâm sàng của Hội Vật lý trị liệu Thể thao Nhật Bản (2021) về phục hồi chức năng sau tổn thương và tái tạo dây chằng chéo trước (ACL), giúp người học và nhân viên y tế tiếp cận các phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng.

Tổn thương dây chằng chéo trước (Anterior Cruciate Ligament – ACL) là một trong những chấn thương phổ biến nhất trong thể thao, đặc biệt ở các môn có động tác xoay, đổi hướng hoặc tiếp đất đột ngột như bóng đá, bóng rổ và cầu lông. Việc điều trị và phục hồi chức năng sau chấn thương ACL không chỉ quyết định khả năng trở lại vận động mà còn ảnh hưởng lâu dài đến chức năng khớp gối và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Trong những năm gần đây, các hướng dẫn điều trị dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Medicine – EBM) đã trở thành nền tảng quan trọng trong xây dựng chương trình phục hồi chức năng sau tái tạo ACL. Hướng dẫn lâm sàng của Hội Vật lý trị liệu Thể thao Nhật Bản là một trong những tài liệu tham khảo có giá trị, giúp chuẩn hóa quá trình điều trị và nâng cao hiệu quả phục hồi. Đây cũng là nguồn tài liệu được tham khảo trong quá trình đào tạo và cập nhật kiến thức chuyên môn tại Trường Đại học Y khoa Tokyo Việt Nam (THUV) đối với sinh viên ngành Kỹ thuật Phục hồi chức năng.

Stt CQ	Câu hỏi lâm sàng (CQ)	Khuyến nghị	Mức độ khuyến nghị	Mức độ bằng chứng
1	Trong vật lý trị liệu cho bệnh nhân trước phẫu thuật tái tạo ACL, giữa tập luyện sức mạnh cơ bắp và tập luyện tầm vận động khớp thì phương pháp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Trong vật lý trị liệu cho bệnh nhân trước phẫu thuật tái tạo ACL, khuyến nghị có điều kiện đối với việc thực hiện tập luyện sức mạnh cơ bắp.	Khuyến nghị có điều kiện	D (Rất yếu)
2	Có nên khuyến nghị việc cố định bằng dụng cụ chỉnh hình (brace), bó bột (cast), hoặc nẹp (splint) cho bệnh nhân ngay sau phẫu thuật tái tạo ACL hay không?	[Khuyến nghị] Đối với bệnh nhân ngay sau phẫu thuật tái tạo ACL, khuyến nghị có điều kiện đối với việc cố định bằng dụng cụ chỉnh hình.	Khuyến nghị có điều kiện	D (Rất yếu)
3	Trong giai đoạn không chịu lực (giai đoạn cấp tính) sau phẫu thuật tái tạo ACL, giữa chuỗi động mở (open kinetic chain: OKC), bài tập đẳng trường (isometric), và liệu pháp kích thích điện thì phương pháp tập luyện sức mạnh cơ bắp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Đối với bệnh nhân trong giai đoạn không chịu lực sau phẫu thuật tái tạo ACL, tập luyện sức mạnh cơ bắp chỉ được khuyến nghị có điều kiện đối với liệu pháp kích thích điện.	Khuyến nghị có điều kiện	D (Rất yếu)
4	Đối với bệnh nhân từ giai đoạn cấp tính trở đi sau tổn thương ACL, giữa tập luyện sức mạnh cơ bắp chuỗi động mở và chuỗi động đóng thì phương pháp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Đối với bệnh nhân từ giai đoạn cấp tính trở đi sau tổn thương ACL, khuyến nghị có điều kiện đối với cả hai can thiệp tập luyện sức mạnh cơ bắp là chuỗi động mở và chuỗi động đóng.	Khuyến nghị có điều kiện đối với cả can thiệp và đối chứng	D (Rất yếu)
5	Có nên khuyến nghị tập luyện thăng bằng trong vật lý trị liệu cho bệnh nhân sau phẫu thuật tái tạo ACL hay không?	[Khuyến nghị] Khuyến nghị có điều kiện đối với việc thực hiện tập luyện thăng bằng trong vật lý trị liệu cho bệnh nhân sau phẫu thuật tái tạo ACL.	Khuyến nghị có điều kiện	D (Rất yếu)
6	Trong việc quay trở lại thể thao của bệnh nhân sau phẫu thuật tái tạo ACL, giữa việc băng dán cố định (taping), sử dụng dụng cụ chỉnh hình, hoặc kết hợp cả hai thì phương pháp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Trong việc quay trở lại thể thao của bệnh nhân sau phẫu thuật tái tạo ACL, khuyến nghị có điều kiện đối với việc sử dụng băng dán cố định, dụng cụ chỉnh hình hoặc kết hợp cả hai; hoặc khuyến nghị có điều kiện đối với việc không sử dụng băng dán cố định và không đeo dụng cụ chỉnh hình.	Khuyến nghị có điều kiện đối với cả can thiệp và đối chứng	D (Rất yếu)
7	Trong các tiêu chuẩn quay trở lại thể thao sau phẫu thuật tái tạo ACL, giữa sức mạnh cơ bắp, tầm vận động khớp, và hiệu suất vận động (động tác) thì yếu tố nào được khuyến nghị làm cơ sở đánh giá?	[Khuyến nghị] Do không có tài liệu y văn phù hợp, không có cơ sở đánh giá nào được khuyến nghị trong các tiêu chuẩn quay trở lại thể thao.	Không có khuyến nghị	Không có
8	Đối với bệnh nhân lựa chọn điều trị bảo tồn sau tổn thương ACL, giữa tập luyện sức mạnh cơ bắp chuỗi động mở (open kinetic chain: OKC) và chuỗi động đóng (closed kinetic chain: CKC) thì phương pháp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Do không có tài liệu y văn phù hợp để đưa ra khuyến nghị, nên không thể đưa ra phán đoán.	Không có khuyến nghị	Không có
9	Ở bệnh nhân lựa chọn điều trị bảo tồn sau tổn thương ACL, giữa việc băng dán cố định, sử dụng dụng cụ chỉnh hình, hoặc kết hợp cả hai thì phương pháp nào được khuyến nghị?	[Khuyến nghị] Ở bệnh nhân lựa chọn điều trị bảo tồn sau tổn thương ACL, khuyến nghị có điều kiện đối với việc sử dụng băng dán cố định, dụng cụ chỉnh hình hoặc kết hợp cả hai.	Khuyến nghị có điều kiện	D (Rất yếu)

Bác sĩ chấn thương chỉnh hình sẽ tiến hành khai thác bệnh sử và cơ chế chấn thương, thăm khám khớp gối (bao gồm các nghiệm pháp bằng tay, đánh giá đau, sưng, cảm giác nóng tại khớp…), thực hiện các chẩn đoán hình ảnh như MRI và các xét nghiệm đánh giá độ vững của khớp gối để đưa ra chẩn đoán tổng hợp.

 

Sau đó, dựa trên nguyện vọng của người bệnh, phương pháp điều trị sẽ được lựa chọn giữa điều trị bảo tồn hoặc điều trị phẫu thuật.

 

Do dây chằng chéo trước (ACL) sau khi bị đứt hầu như không thể tự liền lại, đồng thời tình trạng mất vững khớp gối và cảm giác bất an khi vận động vẫn tiếp diễn, nên đối với những trường hợp mong muốn quay trở lại thể thao, việc lựa chọn phẫu thuật tái tạo ACL là phương án phổ biến.

 

Tại Nhật Bản, phẫu thuật tái tạo ACL thường sử dụng mảnh ghép tự thân (lấy từ chính mô của người bệnh) để tái tạo dây chằng.

 

Nếu phẫu thuật được thực hiện khi tình trạng viêm khớp gối chưa hồi phục hoàn toàn, nguy cơ hạn chế vận động khớp gối sau mổ sẽ tăng lên. Vì vậy, trong nhiều trường hợp, phẫu thuật được tiến hành sau chấn thương khoảng 3–4 tuần hoặc lâu hơn, khi phản ứng viêm đã giảm bớt.

 

Trước phẫu thuật, người bệnh sẽ bắt đầu chương trình phục hồi chức năng trước mổ (Prehabilitation) nhằm cải thiện tầm vận động khớp gối và sức mạnh cơ.

Hiện nay, kỹ thuật tái tạo ACL, loại mảnh ghép được sử dụng cũng như chương trình phục hồi chức năng sau mổ có sự khác biệt nhất định giữa các cơ sở y tế.

 

Trong phục hồi chức năng sau phẫu thuật, có sự khác nhau về:

• Việc cố định khớp gối sau mổ hay không.
• Thời điểm bắt đầu chịu trọng lượng lên chân.
• Lựa chọn các bài tập tăng cường sức mạnh cơ.
• Thời điểm trở lại hoạt động thể thao.

Mặc dù không mong muốn, vẫn có những trường hợp tái tổn thương ACL sau phẫu thuật. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên động vật và các nghiên cứu cơ sinh học cho thấy rằng dây chằng được tái tạo cần một khoảng thời gian nhất định để:

• Đạt được sự trưởng thành sinh học của mảnh ghép.
• Được cố định vững chắc trong đường hầm xương.

Do đó, trong giai đoạn phục hồi chức năng sau phẫu thuật, cần phân biệt rõ các động tác an toàn và các động tác có nguy cơ gây hại để đảm bảo quá trình hồi phục tối ưu. Nhiều nghiên cứu đã làm rõ đâu là các động tác an toàn và đâu là các động tác tiềm ẩn nguy cơ trong giai đoạn phục hồi chức năng sau phẫu thuật. Nhờ áp dụng các phương pháp chẩn đoán và điều trị dựa trên cơ sở khoa học (evidence-based medicine), tỷ lệ người bệnh có thể quay trở lại thể thao đã được nâng cao.

 

Phục hồi chức năng sau tái tạo dây chằng chéo trước là một quá trình kéo dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chấn thương chỉnh hình, kỹ thuật viên vật lý trị liệu và người bệnh. Việc lựa chọn các bài tập phù hợp theo từng giai đoạn hồi phục, kết hợp đánh giá chức năng một cách khoa học sẽ góp phần nâng cao khả năng trở lại thể thao, đồng thời giảm nguy cơ tái chấn thương.

Các khuyến nghị của Hội Vật lý trị liệu Thể thao Nhật Bản cho thấy xu hướng điều trị hiện nay ngày càng dựa trên bằng chứng khoa học và cá thể hóa chương trình phục hồi cho từng người bệnh. Tại Trường Đại học Y khoa Tokyo Việt Nam, sinh viên ngành Kỹ thuật Phục hồi chức năng được tiếp cận các hướng dẫn lâm sàng quốc tế, kết hợp giữa kiến thức lý thuyết, thực hành và tư duy y học chứng cứ, góp phần đào tạo nguồn nhân lực có năng lực chuyên môn đáp ứng yêu cầu của nền y học hiện đại.