Bài viết tổng hợp và biên soạn dựa trên tài liệu 「理学療法ハンドブック シリーズ13 肩関節周囲炎」(Cẩm nang Vật lý trị liệu số 13 – Viêm quanh khớp vai), do Hiệp hội Vật lý trị liệu Nhật Bản (JPTA) phát hành.

Đau vai, khó giơ tay, hạn chế khi mặc quần áo hay những cơn đau xuất hiện về đêm tưởng chừng chỉ là biểu hiện thông thường của tuổi tác, nhưng có thể liên quan đến viêm quanh khớp vai, thường được biết đến với tên gọi “vai đông cứng”. Tình trạng này không chỉ gây đau mà còn làm giảm đáng kể khả năng vận động của khớp vai, từ đó ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc và chất lượng cuộc sống.

Từ tài liệu chuyên môn của Hiệp hội Vật lý trị liệu Nhật Bản (JPTA), bài viết được Trường Đại học Y khoa Tokyo Việt Nam (THUV) chia sẻ nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về viêm quanh khớp vai, diễn tiến qua từng giai đoạn, nguyên tắc điều trị và vai trò của vật lý trị liệu trong quá trình phục hồi. Hiểu đúng tình trạng của khớp vai và lựa chọn cách vận động phù hợp ở từng thời điểm là yếu tố quan trọng để quá trình phục hồi diễn ra an toàn, hiệu quả.

Viêm quanh khớp vai (肩関節周囲炎) – dân gian thường gọi là “vai bốn mươi”, “vai năm mươi” – là tình trạng khớp vai bị đau và hạn chế vận động, gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày.

• Thường khởi phát ở độ tuổi 40–70, chiếm khoảng 2–5% dân số.
• Đặc biệt phổ biến ở nữ giới 40–60 tuổi.

Theo thời gian, xương, sụn và gân quanh khớp vai bị thoái hóa, dẫn đến viêm các mô quanh khớp. Khi túi hoạt dịch (giúp khớp vai vận động trơn tru) và bao khớp bị co cứng, khớp vai càng trở nên khó cử động.

• Đau khi cử động vai, đau nhói về đêm khiến khó ngủ.
• Khó giơ tay lên cao, khó thay quần áo do vận động bị hạn chế.

Viêm quanh khớp vai thường trải qua ba giai đoạn, với tổng thời gian hồi phục kéo dài 1–3 năm:

Giai đoạn	Đặc điểm
Giai đoạn viêm	Đau xuất hiện, kể cả khi nghỉ ngơi và về đêm; khớp bắt đầu co cứng dần.
Giai đoạn đông cứng	Cứng khớp là chủ yếu, vận động hạn chế ở mọi hướng, nhưng cơn đau giảm dần.
Giai đoạn hồi phục	Độ cứng giảm dần, khả năng vận động cải thiện rõ rệt.

 

 

Một điểm quan trọng cần phân biệt:

• Giai đoạn viêm: “Đau nên không dám cử động” (đau → hạn chế vận động). Đau có thể xuất hiện ngay cả khi không cử động.
• Giai đoạn đông cứng: “Cử động thì mới đau” (hạn chế vận động → đau). Lúc này việc vận động nhẹ nhàng, đúng cách lại giúp cải thiện tuần hoàn máu và độ mềm dẻo của cơ.

 

Điều trị bảo tồn là phương pháp chính, nội dung thay đổi theo giai đoạn bệnh:

 

 

Ưu tiên giảm viêm; hướng dẫn cách sử dụng và giữ tư thế vai đỡ tải; có thể dùng thuốc giảm đau, tiêm acid hyaluronic hoặc corticoid khi cần.

Tăng tuần hoàn máu, làm mềm cơ; vật lý trị liệu giúp làm ấm và nới rộng dần tầm vận động khớp.

Chủ động vận động trong giới hạn không đau, kết hợp các bài tập tự thực hiện tại nhà.

 

 

Vai trò của vật lý trị liệu trong suốt quá trình gồm ba mảng:

• Vận động trị liệu — tập luyện phục hồi chức năng.
• Trị liệu bằng tay — cải thiện độ linh hoạt khớp – cơ, thực hiện nhẹ nhàng trong giai đoạn đau.
• Vật lý trị liệu bằng máy — nhiệt trị liệu, kích thích điện, siêu âm trị liệu để giảm đau và thư giãn cơ.

Tư thế và vận động vai ảnh hưởng qua lại lẫn nhau:

• Tư thế tốt (lưng thẳng) → cơ vùng ngực và bả vai mềm mại, lồng ngực mở, vai vận động dễ dàng hơn.
• Tư thế gù lưng → cơ vùng ngực và bả vai bị căng cứng, bả vai khó di chuyển, kéo theo vai càng khó vận động.

Vì vậy, cải thiện tư thế là một phần quan trọng giúp giảm tải cho khớp vai.

Các bài tập cần thực hiện theo đúng giai đoạn bệnh, tăng dần độ khó:

• Bước 1 (giai đoạn đau nhiều): Giữ tư thế thoải mái, nghỉ ngơi hợp lý.
• Bước 2 (đau giảm bớt): Vận động nhẹ trong phạm vi không đau — ví dụ bài tập con lắc (đung đưa cánh tay thả lỏng), bài tập trượt tay trên bàn với khăn.
• Bước 3 (hết đau): Vận động tích cực hơn — các bài tập kéo giãn vai – lưng bằng khăn hoặc dây, bài tập chữ Y–W, bài tập xoay thân…

Mỗi động tác thường thực hiện 10–15 lần/hiệp, 2–3 hiệp/ngày.

 

• Khi mặc/cởi áo: Mặc tay đau trước, cởi tay đau sau.
• Hạn chế mang vác nặng: Ưu tiên túi đeo vai, dùng xe đẩy khi mua sắm.
• Khi lái xe: Hạn chế lái xe đường dài; chỉnh ghế ngồi phù hợp để nách không mở quá rộng.
• Khi ngồi làm việc: Sử dụng tay vịn ghế, kê thêm khăn để điều chỉnh độ cao phù hợp; nên nghỉ giải lao định kỳ, xoay nhẹ bả vai để thư giãn cơ.
• Vận động toàn thân đều đặn: Đi bộ 15–20 phút/ngày, tắm nước ấm để thư giãn toàn thân.

Nhóm nguy cơ cao bao gồm người có:

• Đái tháo đường.
• Bệnh lý tuyến giáp.
• Mỡ máu cao (triglyceride, cholesterol).
• Ít vận động, ngồi làm việc lâu ở một tư thế (dân văn phòng).

Nếu bạn gặp các dấu hiệu sau, nên đến gặp bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu để được đánh giá và tư vấn phác đồ phù hợp:

• Đau về đêm gây mất ngủ.
• Không thể chạm tay vào lưng, vào rốn, hoặc khó khăn khi thay đồ, gội đầu.
• Cơn đau hoặc hạn chế vận động không cải thiện sau một thời gian tự chăm sóc.

Vật lý trị liệu đồng hành cùng con người ở mọi giai đoạn cuộc sống — từ trẻ sơ sinh, trẻ em, người trưởng thành cho đến người cao tuổi — trong đó phục hồi chức năng vai là một trong những lĩnh vực can thiệp phổ biến và hiệu quả.

 

Nguồn tham khảo: 公益社団法人 日本理学療法士協会 (Hiệp hội Vật lý trị liệu Nhật Bản – JPTA), 理学療法ハンドブック シリーズ13「肩関節周囲炎」, ấn bản lần 1 (tháng 3/2022); Rauoof MA, Lone NA, et al. Etiological factors and clinical profile of adhesive capsulitis… Saudi Med J. 2004;25:359-362.